Komplementarne zasady kategorii wyrobu dla kruszyw naturalnych, łamanych i recyklingowych wg EN 12620 / EN 13242 / EN 13043 — projekt do konsultacji (Multicert / Program EPD Polska). Uzupełnienie do PCR Operatora Programu, bazującego na EN 15804+A2:2019. Niniejsza strona to streszczenie z kluczowymi tabelami; pełny dokument w przygotowaniu.
c-PCR-AGG-EPD-Polska v0.9-DRAFT określa komplementarne zasady kategorii wyrobu (c-PCR) dla przygotowania deklaracji środowiskowych (EPD) typu III dla kruszyw budowlanych produkowanych i stosowanych w Polsce. Dokument stanowi uzupełnienie do PCR Operatora Programu EPD Polska, który bazuje na normie EN 15804+A2:2019, i precyzuje wymagania specyficzne dla sektora kruszyw. Jednostka deklarowana to 1 tona (1000 kg, masa w stanie suchym) gotowego kruszywa na wyjściu z zakładu przeróbczego, w stanie do transportu.
c-PCR obejmuje kruszywa zgodne z normami: EN 12620:2013+A1:2008 (kruszywa do betonu), EN 13242:2013 (kruszywa do niezwiązanych i związanych spoiwem hydraulicznym mieszanek stosowanych w obiektach budowlanych i budownictwie drogowym) oraz EN 13043:2004 (kruszywa do mieszanek mineralno-asfaltowych i powierzchniowych utrwaleń dróg, lotnisk i innych powierzchni przeznaczonych do ruchu). Zakres obejmuje typy:
Na poziomie europejskim nie istnieje obecnie zatwierdzony c-PCR dla kruszyw budowlanych zgodny z EN 15804+A2 dla wszystkich typów objętych niniejszym dokumentem. Zgodnie z EN 15804+A2:2019 §5.5, w nieobecności europejskiego c-PCR program stosuje porównywalny schemat (comparable scheme). Dla kruszyw dokumentem referencyjnym (benchmarkiem) jest EPD International PCR 369 "Construction Aggregates: Natural Aggregate, Crushed Concrete, and Iron/Steel Furnace Slag" (UNCPC 1532) — w szczególności w zakresie jednostki deklarowanej (1 t w stanie suchym), zakresu modułów A1-A3 oraz reguł odcięcia (cut-off), a także opracowania UEPG / MIRO — LCA of Aggregates (europejskie stowarzyszenie producentów kruszyw). c-PCR-AGG jest przy tym w pełni zgodny z EN 15804+A2:2019, ISO 14025:2006 i ISO 21930:2017. Dokumenty PCR 369 i UEPG/MIRO są cytowane jako benchmark — ich treść nie jest przejmowana.
W ramach pakietu poLCA dostępne są 4 datasety referencyjne POLCA-AGG-PL (wydanie 2026.4-aggregates, EN 15804+A2): kruszywo łamane twarde, kruszywo dolomitowe, kruszywo wapienne oraz kruszywo naturalne (piasek i żwir). Datasety zawierają kontrolowane wartości grupowe (conservative defaults) do stosowania przy braku EPD kopalni lub zweryfikowanych danych zakładowych — wartości i metadane w katalogu datasetów.
Rdzeniem zakresu porównywalności dla polskiego rynku kruszyw są moduły A1, A2 i A3 (wydobycie surowca, transport wewnątrzzakładowy, przeróbka) — obowiązkowe w każdej deklaracji EPD dla kruszywa. Etap użytkowania B1-B7 nie jest uwzględniany (kruszywo jest składnikiem masowym wyrobów budowlanych — betonu, mieszanek niezwiązanych, MMA — a nie wyrobem finalnym). Moduły transportu na budowę i wbudowania A4-A5, moduły końca życia C1-C4 oraz moduł D (korzyści poza granicami systemu — recykling) mogą być deklarowane dobrowolnie (MND — Module Not Declared) i wykorzystują krajowe scenariusze referencyjne. Dla kruszyw recyklingowych RC moduł D jest kluczowy — odzwierciedla kredyt za uniknięcie wydobycia kruszywa pierwotnego.
| Moduł | Nazwa | Status | Zakres — co obejmuje |
|---|---|---|---|
| A1 | Pozyskanie surowca | obowiązkowy | Wydobycie surowca skalnego ze złoża: dla skał litych — zdejmowanie nadkładu, urabianie (w tym materiały wybuchowe), załadunek urobku; dla kruszyw naturalnych — czerpanie piasku/żwiru ze złóż lądowych lub wodnych (refulacja, pogłębiarki). Obejmuje produkcję energii i materiałów zużytych w tych procesach. Kruszywo recyklingowe RC: cut-off — obciążenie A1 = 0 (alokowane do produktu pierwotnego, z którego pochodzi destrukt). |
| A2 | Transport surowca do zakładu | obowiązkowy | Transport surowca skalnego lub urobku z miejsca wydobycia do zakładu przeróbczego — zazwyczaj wewnątrzzakładowy i krótki (wozidła technologiczne, przenośniki taśmowe). Dla RC: transport destruktu z miejsca rozbiórki / frezowania do zakładu przeróbczego. |
| A3 | Przeróbka w zakładzie | obowiązkowy | Procesy w zakładzie przeróbczym: kruszenie (dla skał litych — kruszarki szczękowe, stożkowe, udarowe), przesiewanie i klasyfikacja na frakcje, płukanie (dla niektórych frakcji — usunięcie pyłów, części organicznych), opcjonalne suszenie, magazynowanie i załadunek. Obejmuje zużycie energii elektrycznej, paliwa maszyn mobilnych (ładowarki, koparki, kruszarki mobilne) i wody (płukanie). |
| A4–A5 | Transport na budowę, wbudowanie | opcjonalny (MND) | Transport gotowego kruszywa do wytwórni betonu / MMA lub na budowę i jego wbudowanie. Scenariusz referencyjny A4: krajowy scenariusz transportowy poLCA (wywrotka, ładowność 85%). Obowiązkowe wyłącznie w EPD projektowej. |
| B1–B7 | Etap użytkowania | MND | Nie uwzględniany — kruszywo jest składnikiem masowym wyrobu budowlanego, nie wyrobem finalnym; trwałość konstrukcji zależy od projektu warstw, podłoża i ruchu. |
| C1–C4 | Koniec życia | opcjonalny (MND) | Demontaż / frezowanie konstrukcji zawierającej kruszywo, transport destruktu, przetwarzanie i ewentualne składowanie. Krajowy scenariusz referencyjny poLCA. |
| D | Korzyści poza granicami systemu | opcjonalny — kluczowy dla RC | Korzyści z recyklingu materiału po etapie użytkowania. Dla kruszyw recyklingowych RC: kredyt za uniknięcie wydobycia i przeróbki kruszywa pierwotnego (wartość unikniętej produkcji ≈ wskaźnik kruszywa pierwotnego pomniejszony o wskaźnik przeróbki RC), obliczany wg formuły CFF (Circular Footprint Formula, EN 15804+A2:2019, Załącznik D). Dla kruszyw z żużli — kredyt zależny od metody alokacji (cut-off / system expansion) zgodnie z zasadami programu. |
Tabela 2.1 — Moduły informacyjne dla kruszyw budowlanych wg EN 15804+A2:2019. Granica systemu modułów obowiązkowych: cradle-to-gate (A1-A3). Wartości scenariuszy referencyjnych A4-A5, C i D — w pełnym dokumencie c-PCR-AGG (w przygotowaniu). Benchmark zakresu modułów: EPD International PCR 369 §6.2.
Kluczowym parametrem wpływającym na emisyjność kruszywa jest energochłonność procesu A1-A3 — zależna przede wszystkim od twardości skały (kruszywa twarde — bazalt, granit, kwarcyt — wymagają więcej energii kruszenia niż kruszywa węglanowe), płukania, frakcji, organizacji zakładu oraz wieku i sprawności instalacji. Kruszywa naturalne (piasek, żwir) mają najniższy ślad, ponieważ nie wymagają kruszenia skały litej. c-PCR-AGG udostępnia dwie kategorie wskaźników: kontrolowane wartości grupowe POLCA (conservative defaults — stosowane domyślnie przy braku EPD kopalni; odpowiadają ok. 90. percentylowi rozkładu) oraz wskaźniki dla konkretnego rodzaju skały (z EPD producentów i opracowań branżowych — stosowane, gdy producent dysponuje danymi dla rzeczywiście użytego kruszywa).
| Rodzaj kruszywa | GWP-total (A1 lub A1-A3) [kg CO₂-eq / t] | Źródło | Typ wartości |
|---|---|---|---|
| Kruszywo łamane twarde (bazalt, gabro, granit, melafir, porfir, diabaz, amfibolit, kwarcyt) — wartość grupowa | 5,5 | POLCA-AGG-PL-CRUSHED-DEFAULT-2026 (wartość grupowa, moduł A1) | conservative default (≈90. percentyl) |
| Kruszywo dolomitowe — wartość grupowa | 4,5 | POLCA-AGG-PL-DOLOMITE-DEFAULT-2026 (moduł A1) | conservative default |
| Kruszywo wapienne — wartość grupowa | 4,0 | POLCA-AGG-PL-LIMESTONE-DEFAULT-2026 (moduł A1; benchmark ITB-EPD 707 Trzuskawica S.A.: 3,27 kg CO₂-eq/t A1-A3) | conservative default |
| Kruszywo naturalne — piasek, żwir, pospółka — wartość grupowa | 3,5 | POLCA-AGG-PL-NATURAL-DEFAULT-2026 (moduł A1) | conservative default |
| Kruszywo bazaltowe łamane | 3,99 | ITB EPD 706/2024 (Trzuskawica S.A.) | konkretne EPD |
| Kruszywo granitowe łamane | 4,50 | ecoinvent 3.10; Gruber et al. 2023 | dane branżowe |
| Kruszywo wapienne łamane | 3,20 | Gruber et al. 2023 | dane branżowe |
| Kruszywo naturalne (piasek, żwir) | 1,80 | Gruber et al. 2023; ecoinvent 3.10 | dane branżowe |
| Kruszywo — średnia ważona PL (mix bazalt + granit + wapień) | 3,80 | szacunek regionalny | mix regionalny |
| Filler wapienny (mączka) | 5,50 | ecoinvent 3.10 | dane branżowe |
| Kruszywo recyklingowe RC (z destruktu betonowego / nawierzchni) | wartości w przygotowaniu (rząd ~2–3; zależne od metody i transportu) | EN 12620 / EN 13242 + zasady cyrkularności (cut-off / system expansion) | cut-off / system expansion |
Tabela 3.1 — Wskaźniki GWP kruszyw. Wartości grupowe POLCA pochodzą z datasetów POLCA-AGG-PL (wydanie 2026.4-aggregates, moduł A1) i są kontrolowanymi wartościami do stosowania przy braku EPD kopalni lub zweryfikowanych danych zakładowych — wartości konkretnych kopalni (np. ITB-EPD Trzuskawica S.A.) zastępują rekord POLCA. Wskaźniki dla konkretnych rodzajów skały (bazalt 3,99 / granit 4,50 / wapień 3,20 / naturalne 1,80) pochodzą z EPD producentów i opracowań branżowych (Gruber et al. 2023; ecoinvent 3.10) — stosowane, gdy producent dysponuje danymi dla rzeczywiście użytego kruszywa. Różnice wynikają z energochłonności kruszenia (twardość skały), płukania, frakcji i organizacji zakładu.
W obliczeniach EPD i w kalkulatorze pre-qualify obie kategorie wskaźników są dostępne: domyślnie stosuje się kontrolowaną wartość grupową POLCA dla odpowiedniej grupy kruszyw (łamane twarde / dolomit / wapień / naturalne); opcjonalnie — wskaźnik dla konkretnego rodzaju skały lub EPD kopalni, jeśli producent dysponuje danymi dla rzeczywiście użytego kruszywa. Użytkownik nie wybiera niższego wskaźnika bez dowodu. Dla wyników audytowych (AVS 3+) pierwszeństwo mają EPD kopalni, dane zakładowe i rzeczywisty transport A2.
Moduł A3 (przeróbka w zakładzie) jest szczególnie ważny dla ujawniania różnic między kruszywami: twardość skały determinuje energochłonność kruszenia, płukanie wybranych frakcji dodaje zużycie energii i wody, a wiek i sprawność instalacji wpływają na jednostkowe zużycie.
| Pozycja | Charakterystyka / wartość referencyjna |
|---|---|
| Energia elektryczna kruszenia i przesiewania | Zależna od twardości skały i frakcji — orientacyjnie ok. 2–8 kWh/t (skały twarde — bazalt, granit, kwarcyt — bliżej górnej granicy; skały węglanowe i naturalne — niżej). Obejmuje kruszarki stacjonarne, przesiewacze, przenośniki. |
| Wskaźnik emisyjności energii elektrycznej PL | poLCA-EN-PL-2024 v9.1 = 0,599 kg CO₂e/kWh (well-to-meter, EF 3.1) — stosowany jednolicie w całym pakiecie poLCA dla zgodności (cross-compliance) z c-PCR-BET i c-PCR-MMA. Nie stosuje się wskaźników KOBiZE w LCA EPD wyrobów budowlanych (uzasadnienie: MET-002). Wyjątek: instalacje zasilane z agregatu prądotwórczego (kruszarki mobilne bez przyłącza) — wskaźnik energii z generatora diesel (wartość domyślna 0,80 kg CO₂e/kWh). |
| Paliwo maszyn mobilnych | Olej napędowy — koparki, ładowarki, wozidła technologiczne, kruszarki i przesiewacze mobilne. Zużycie zależne od organizacji zakładu i odległości transportu wewnątrzzakładowego. |
| Materiały wybuchowe (skały lite) | Emisje z produkcji środków strzałowych (np. ANFO, emulsje) i z detonacji — uwzględniane w module A1/A3 dla kruszyw łamanych ze skał litych. Nie dotyczy kruszyw naturalnych ani RC. |
| Płukanie | Dodatkowa energia elektryczna (pompy, hydrocyklony, prasy filtracyjne) oraz zużycie wody — istotne dla wskaźnika WDP (Water Deprivation Potential) wg EN 15804+A2. Stosowane głównie dla frakcji drobnych i kruszyw naturalnych z domieszką pyłów / części organicznych. |
| Suszenie (opcjonalne) | Energia cieplna (paliwo) — stosowane wyjątkowo, gdy kruszywo ma być dostarczone w stanie suchym (np. do niektórych zastosowań w MMA). |
Tabela 4.1 — Pozycje energetyczne i emisyjne modułu A3 dla kruszyw. Wartości orientacyjne — wiążące wskaźniki dla klas zakładów zostaną ustalone na podstawie danych sektorowych zebranych w konsultacji branżowej (PZPK — Polski Związek Producentów Kruszyw, kopalnie). Wskaźnik energii elektrycznej PL: zob. MET-001 (poLCA-EN-PL-2024 v9.1).
Kruszywo recyklingowe (RC) z rozbiórki betonu, gruzu budowlanego lub destruktu nawierzchni traktowane jest jako odpad o zerowym obciążeniu środowiskowym w module A1, zgodnie z zasadą cut-off EN 15804+A2:2019 §6.3.6.2. Emisje pierwotnej produkcji materiału (betonu, kruszywa, lepiszcza) zawartego w destrukcie są alokowane do pierwotnego produktu. Jedynym obciążeniem RC w systemie produktu jest transport destruktu (moduł A2) i przeróbka — kruszenie, przesiewanie, usuwanie zanieczyszczeń (moduł A3).
EN 15804+A2 dopuszcza dwa podejścia do materiałów z odzysku:
Wybór metody musi być jednoznacznie udokumentowany w EPD i spójny dla całej deklaracji.
Moduł D jest kluczowy dla kruszyw recyklingowych RC — odzwierciedla korzyść z zastąpienia kruszywa pierwotnego: uniknięte zostają emisje wydobycia surowca skalnego i jego przeróbki. Wartość unikniętej produkcji ≈ wskaźnik kruszywa pierwotnego (np. 3,5–5,5 kg CO₂-eq/t wg wartości grupowych POLCA) pomniejszony o wskaźnik przeróbki samego RC, obliczana wg formuły CFF (EN 15804+A2:2019, Załącznik D) z krajowymi parametrami referencyjnymi (A, R₂, Qsout/Qsin). Znak ujemny w module D = uniknięte emisje.
Kruszywo recyklingowe musi spełniać wymagania normy produktowej dla zamierzonego zastosowania: EN 12620 dopuszcza kruszywa z recyklingu do betonu do określonego udziału (kategorie wg klas zanieczyszczeń); EN 13242 — do mieszanek niezwiązanych i związanych spoiwem hydraulicznym (np. podbudowy). Deklaracja środowiskowa kruszywa zazębia się z ESPR — Rozporządzeniem (UE) 2024/1781 (ekoprojekt dla zrównoważonych produktów) i z cyfrowym paszportem produktu (DPP): zawartość materiału z recyklingu, ślad węglowy i informacje o trwałości będą elementami DPP. EPD kruszywa stanowi spójne źródło danych środowiskowych dla DPP oraz dla deklaracji właściwości użytkowych wg CPR (UE) 2024/3110.
Pełne wzory CFF, parametry referencyjne dla RC i przykłady obliczeń modułu D — w pełnym dokumencie c-PCR-AGG (w przygotowaniu). Wartości wskaźników RC podane w Tabeli 3.1 jako "w przygotowaniu" do czasu zebrania danych sektorowych.
c-PCR-AGG definiuje hierarchię źródeł danych: dane pierwotne kopalni / zakładu (foreground) na szczycie, następnie dane branżowe, a w ostateczności dane generyczne z karą za jakość (DQR penalty). Kruszywo jest składnikiem masowym wyrobów budowlanych — dla wyników audytowych (AVS 3+) pierwszeństwo mają zawsze EPD kopalni i rzeczywisty transport A2. Jakość danych ocenia się wskaźnikiem DQR (Data Quality Rating) wg EN 15804+A2:2019 §6.3.7 — macierz pedigree Weidema (kryteria: TeR — reprezentatywność technologiczna, GR — geograficzna, TiR — czasowa, P — precyzja, M — kompletność / metodologia; skala 1–5).
| Poziom | Rodzaj danych | Status w c-PCR | Przykład |
|---|---|---|---|
| 1 | Dane pierwotne kopalni / zakładu (foreground) | preferowane; obowiązkowe dla wyników audytowych | EPD konkretnej kopalni, zweryfikowane dane energii, paliw, wody, materiałów wybuchowych, transportu A2 — np. ITB-EPD producenta kruszyw |
| 2 | Dane branżowe / sektorowe | dopuszczone dla A1 i procesów referencyjnych | UEPG / MIRO — LCA of Aggregates; PZPK — Polski Związek Producentów Kruszyw; opracowania Gruber et al. |
| 3 | Dane generyczne / conservative defaults POLCA | dopuszczone z karą DQR; domyślne przy braku danych dostawcy | ecoinvent 3.10; wartości grupowe POLCA-AGG-PL (łamane twarde 5,5 / dolomit 4,5 / wapień 4,0 / naturalne 3,5 kg CO₂-eq/t — moduł A1) |
Tabela 6.1 — Hierarchia źródeł danych dla kruszyw. Kryteria DQR: macierz pedigree Weidema (TeR, GR, TiR, P, M). Charakteryzacja wpływu: metoda EF 3.1 (Rec. UE 2021/2279), GWP wg IPCC AR6. Audytor sprawdza: rodzaj skały, frakcję d/D, technologię przeróbki, płukanie/suszenie, materiały wybuchowe, wilgotność i transport A2.
Wskaźniki środowiskowe deklaruje się zgodnie z EN 15804+A2:2019 §6.3.5 (Tablica 5): ponad 16 wskaźników wpływu (GWP-total, GWP-fossil, GWP-biogenic, GWP-luluc, ODP, AP, EP-freshwater / EP-marine / EP-terrestrial, POCP, ADPE, ADPF, WDP), wskaźniki zasobów (PERE, PERM, PERT, PENRE, PENRM, PENRT, SM, RSF, NRSF, FW), wskaźniki odpadów (HWD, NHWD, RWD) oraz przepływy wyjściowe (CRU, MFR, MER, EEE, EET). Charakteryzacja: metoda EF 3.1 (Environmental Footprint 3.1, JRC), GWP wg IPCC AR6.
Wskaźnikiem kluczowym dla kruszyw w pierwszym okresie wdrażania CPR (UE) 2024/3110 jest GWP-total [kg CO₂-eq / t kruszywa] dla modułów A1-A3 — podstawa porównywalności między rodzajami kruszyw, technologiami przeróbki i zakładami oraz kryterium środowiskowe w zamówieniach publicznych. Dla kruszyw płukanych (frakcje drobne, kruszywa naturalne z domieszką pyłów) istotny jest dodatkowo wskaźnik WDP — Water Deprivation Potential; dla kruszyw z żużli — wskaźniki zasobów wtórnych (SM — wykorzystany materiał wtórny). Klasyfikacja efektywności środowiskowej kruszyw (jeśli wprowadzona) bazuje na procencie benchmarku sektorowego, analogicznie do pasm stosowanych dla betonu i MMA — szczegóły w pełnym dokumencie.
Multicert Sp. z o.o. (2026). c-PCR-AGG-EPD-Polska v0.9-DRAFT — Komplementarne zasady kategorii wyrobu dla kruszyw budowlanych. Program EPD Polska. https://polca.org.pl/c-pcr/kruszywa
DOI: 10.xxxx/polca.cpcr.agg.2026.v09 (placeholder — rejestracja w DataCite planowana po wydaniu wersji finalnej v1.0). Licencja: CC BY 4.0. Pełne wzorce cytowań programu poLCA (APA 7, ISO 690, RIS) — zobacz Jak cytować poLCA.
Konsultacja publiczna projektu c-PCR-AGG v0.9-DRAFT — uwagi: epd@epd.org.pl. Polityka aktualizacji reguł c-PCR — zobacz Podstawy normatywne · procedury jakości.