Peer-reviewable methodology paper programu EPD Polska. Uzasadnia, dlaczego wskaźniki KOBiZE — fundament krajowej inwentaryzacji emisji wg UNFCCC/EU ETS — nie spełniają wymagań analizy cyklu życia (LCA) wg EN 15804+A2:2019 i EF 3.1, oraz dokumentuje sposób ich wykorzystania jako filaru dla wskaźnika poLCA-EN-PL-2024 = 0,599 kg CO₂e/kWh.
Niniejszy dokument metodyczny (MET-002:2026) uzasadnia formalną decyzję programu EPD Polska (operator: Multicert Sp. z o.o.) o wyłączeniu wskaźników emisyjności publikowanych przez Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami (KOBiZE) z analiz cyklu życia (LCA) wyrobów budowlanych — zgodnie z c-PCR-BET-EPD-PL:2026 v1.3 §6.3.4. Dane KOBiZE są fundamentem krajowej inwentaryzacji emisji raportowanej w ramach UNFCCC, EU ETS i krajowego bilansu emisji; mandat ten różni się jednak od wymagań LCA wyrobu określonych w EN 15804+A2:2019 oraz w metodzie EF 3.1 (JRC 2022).
Analiza wykazuje siedem przyczyn niezgodności KOBiZE z wymaganiami LCA: różny mandat metodyczny (inwentaryzacja krajowa vs LCA wyrobu), wąską granicę systemu (wyłącznie emisje gate, bez well-to-tank), raportowanie wyłącznie CO₂ (bez CH₄ i N₂O), brak charakteryzacji wg EF 3.1, pominięcie infrastruktury wytwarzania (turbiny, PV), niekompatybilność międzynarodową oraz brak audit trail dla weryfikatorów AVS 3+. Wskaźnik poLCA-EN-PL-2024 = 0,599 kg CO₂e/kWh (well-to-meter, EF 3.1, IPCC AR6) usuwa wymienione luki, zachowując dane KOBiZE jako filar stanowiący 88% wartości końcowej. KOBiZE pozostaje tym samym fundamentem metodycznym poLCA, nie alternatywą — niniejsza decyzja nie jest krytyką instytucji, lecz formalnym uzupełnieniem zakresu danych niezbędnym dla zgodności z EN 15804+A2 i EF 3.1.
Słowa kluczowe: EPD · LCA · EN 15804+A2 · EF 3.1 · KOBiZE · poLCA-EN-PL-2024 · energia elektryczna · wskaźnik emisyjności · c-PCR-BET · AVS 3+ · IPCC AR6 · well-to-meter · WTT
Na polskim rynku zamówień publicznych w sektorze budowlanym obserwuje się rosnące zapotrzebowanie na deklaracje środowiskowe wyrobu (EPD) zgodne z EN 15804+A2:2019. Producenci stosują jednak różne wskaźniki emisyjności miksu polskiej energii elektrycznej: wartości publikowane przez KOBiZE (Tab. 2 — end-user; Tab. 6 — gate; wskaźnik krajowy = 0,553 kg CO₂/kWh za 2024), wskaźniki rynkowe AIB Residual Mix, dane ecoinvent, ÖKOBAUDAT lub szacunki własne. Skutek: deklaracje EPD dla porównywalnych wyrobów (np. beton C30/37, cement CEM I 42,5R) różnią się w module A1-A3 nawet o 8-15 % wyłącznie z powodu odmiennego źródła wskaźnika energii elektrycznej. Stan ten utrudnia uczciwe porównanie ofert na przetargach publicznych i podważa wiarygodność EPD jako narzędzia decyzyjnego.
Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami (KOBiZE) realizuje mandat krajowy wynikający z ustawy z dnia 17 lipca 2009 r. o systemie zarządzania emisjami gazów cieplarnianych (Dz.U. 2009 Nr 130 poz. 1070) oraz ze zobowiązań Polski w zakresie UNFCCC, EU ETS (Dyr. 2003/87/WE) i raportowania krajowego bilansu emisji. Publikowane wskaźniki emisyjności energii elektrycznej (Tab. 2 — for end-user, Tab. 6 — gate, z alokacją wytwarzania CHP) służą rozliczeniom obowiązkowym podmiotów ETS oraz sprawozdawczości UNFCCC (NIR PL). KOBiZE jest tym samym krajową instytucją zaufania publicznego w obszarze inwentaryzacji emisji.
Program EPD Polska, prowadzony przez Multicert Sp. z o.o. od 2026 roku, jest programem deklaracji środowiskowych typu III wg ISO 14025:2006, opartym o EN 15804+A2:2019/A1:2021 oraz dokument c-PCR-BET-EPD-PL:2026 v1.3 (Core PCR dla betonu). Program nadzoruje weryfikację EPD przez weryfikatorów akredytowanych według ISO/IEC 17029:2019, w modelu AVS 3+ (Advanced Verification Scheme) opracowanym wspólnie z międzynarodowymi programami EPD. Mandat programu obejmuje zapewnienie zgodności z prawem UE (CPR 2024/3110, CBAM 2023/956, ESPR 2024/1781) oraz z dorobkiem normatywnym CEN/TC 350.
Czy wskaźniki KOBiZE — w postaci publikowanej (CO₂ tylko, granica gate/end-user, metodyka MRR) — spełniają wymagania analizy cyklu życia wg EN 15804+A2:2019 §6.3 oraz charakteryzacji wpływu wg EF 3.1 (JRC 2022) dla deklaracji EPD wyrobów budowlanych? Niniejszy dokument przedstawia analizę porównawczą oraz formalne uzasadnienie decyzji metodycznej programu EPD Polska.
Niniejsza analiza opiera się na porównaniu sześciu źródeł danych i metodologicznych ram odniesienia. Zakres czasowy: dane za rok 2024, opublikowane w 2025 roku.
Porównanie przeprowadzono w trzech krokach: (1) ocena compliance gap KOBiZE względem EN 15804+A2:2019 §6.3 i ISO 14067:2018 §6.4.9 — czy zakres wskaźnika spełnia wymagania LCA; (2) analiza luk metodycznych — co brakuje w KOBiZE w stosunku do wskaźnika well-to-meter zgodnego z EF 3.1 i AR6; (3) dekompozycja wskaźnika poLCA-EN-PL-2024 — kwantyfikacja udziału danych KOBiZE w wartości końcowej oraz uzupełnień (WTT_CH₄, WTT_fuels, WTT_OZE). Wyniki przedstawione w sekcjach 3-4.
Poniższe siedem punktów dokumentuje rozdźwięk między mandatem KOBiZE (krajowa inwentaryzacja zgodna z UNFCCC/EU ETS) a wymaganiami metodyki LCA wyrobu zgodnej z EN 15804+A2:2019 i EF 3.1. Każdy punkt jest udokumentowany cytatem normatywnym.
KOBiZE definiuje swój mandat jako: „Krajowa baza o emisjach gazów cieplarnianych — narzędzie do raportowania UNFCCC, EU ETS, krajowy bilans emisji" (KOBiZE 2024). Mandat ten różni się fundamentalnie od mandatu LCA wyrobu, który zgodnie z ISO 14040:2006 §3.2 jest definiowany jako „compilation and evaluation of the inputs, outputs and the potential environmental impacts of a product system throughout its life cycle". Inwentaryzacja krajowa raportuje emisje sektora elektroenergetycznego w sposób zagregowany (terytorialny, w danym roku), natomiast LCA wymaga przypisania emisji do funkcjonalnej jednostki wyrobu (1 kWh dostarczonej energii) w pełnym cyklu życia, włącznie z fazą upstream.
KOBiZE raportuje wyłącznie emisje bezpośrednie ze spalania paliw na terytorium Polski (Tab. 6 — gate) oraz dodatkowo straty sieciowe (Tab. 2 — end-user). Z analizy wyłączone są:
EN 15804+A2:2019 §6.3.4 wymaga, aby moduły A1-A3 (cradle-to-gate) obejmowały pełny łańcuch dostaw, w tym wytwarzanie i dostawę paliw oraz infrastrukturę energetyczną. KOBiZE w obecnej formie nie spełnia tego wymagania.
KOBiZE Tab. 2 i Tab. 6 raportują wyłącznie dwutlenek węgla (CO₂). Brakuje odpowiednio scharakteryzowanych emisji metanu (CH₄) i podtlenku azotu (N₂O) ze spalania paliw oraz emisji fugitywnych. Zgodnie z IPCC AR6 WG1 (2021) Tab. 7.SM.7, GWP100 dla fossil-derived CH₄ = 29,8 oraz GWP100 dla N₂O = 273 kg CO₂e/kg. EN 15804+A2:2019 §6.3.5.2 Tab. 5 wymaga raportowania wskaźnika GWP-total jako sumy CO₂ + CH₄ × GWP + N₂O × GWP, z rozszerzeniem o GWP-fossil, GWP-biogenic i GWP-luluc. Wskaźnik raportowany przez KOBiZE jest tym samym niekompletny dla celów EPD.
Komisja Europejska, w Zaleceniu (UE) 2021/2279, oraz JRC publikujący metodę EF 3.1 (luty 2023, JRC130796), wprowadziły mandat dla EPD wydawanych po 1 września 2024 r.: charakteryzacja wpływu musi być prowadzona z użyciem współczynników EF 3.1. Metodyka MRR (Rozp. (UE) 2018/2066 Art. 31) stosowana przez KOBiZE wykorzystuje starsze, zharmonizowane krajowe wartości domyślne — odpowiednie dla rozliczeń EU ETS, ale niezgodne z formalnym wymaganiem EF 3.1 dla LCA wyrobu. Zastosowanie KOBiZE jako podstawy LCA skutkowałoby zapisem niezgodności metodologicznej w raporcie weryfikacyjnym.
LCA wyrobu wymaga uwzględnienia emisji z budowy i utrzymania infrastruktury wytwarzania energii — turbin wiatrowych, modułów PV, sieci dystrybucyjnej, farm fotowoltaicznych. KOBiZE raportuje wyłącznie emisje operacyjne (gate) związane ze spalaniem paliw. Dla rosnącego udziału OZE w polskim miksie elektroenergetycznym (28 % w 2024 r.; PSE Operator) ta luka jest strukturalnie rosnąca: im większy udział OZE, tym większy relatywny udział emisji z infrastruktury, których KOBiZE nie raportuje. EN 15804+A2:2019 §6.3.4.4 i ecoinvent 3.12 (datasety „photovoltaic, electricity production" oraz „electricity, high voltage, wind power") dostarczają danych pozwalających uzupełnić tę lukę.
Programy EPD prowadzone w Europie — Environdec (SE), IBU (DE), INIES (FR), BRE/EPD UK, NMD (NL), ÖKOBAUDAT (DE) — stosują wskaźniki energii elektrycznej obliczone wg metody EF 3.1 z zastosowaniem współczynników GWP IPCC AR6. Polska EPD oparta na KOBiZE byłaby tym samym niekompatybilna z resztą europejskich programów EPD: produkty z polskich zakładów byłyby sztucznie zaniżone w module A1-A3 (KOBiZE: 0,553 kg CO₂/kWh) względem pełnego LCA stosowanego przez programy zagraniczne (poLCA-EN-PL-2024: 0,599 kg CO₂e/kWh — różnica 8,3 %). Skutkiem byłaby utrata wzajemnej rozpoznawalności (mutual recognition) zgodnej z ISO 14025:2006 §9 oraz z ECO Platform Mutual Recognition Agreement.
System weryfikacji AVS 3+ (Advanced Verification Scheme; stosowany przez Multicert/EPD Polska oraz Environdec, IBU, INIES) wymaga traceable methodology: każda wartość wskaźnika musi mieć udokumentowany łańcuch źródeł, metod charakteryzacji i transformacji danych zgodny z EN 15804+A2:2019 §8 i ISO/IEC 17029:2019 §6. KOBiZE w publikowanej formie nie zawiera w jawnej postaci charakteryzacji wg EF 3.1, GWP wg AR6, ani upstream WTT — co uniemożliwia weryfikatorowi pełną rekonstrukcję metodologiczną. Wskaźnik poLCA-EN-PL-2024 w wersji 9.1 publikuje pełen audit trail (formuła, źródła dla każdego komponentu, zakres niepewności) — zgodnie z wymogami AVS 3+.
Tabela porządkuje atrybuty obu wskaźników w siedmiu wymiarach metodycznych istotnych dla EPD. Wartość 0,553 kg CO₂/kWh (KOBiZE Tab. 2) oraz 0,599 kg CO₂e/kWh (poLCA-EN-PL-2024) odnoszą się do roku 2024.
| Atrybut | KOBiZE Tab. 2 (end-user) | poLCA-EN-PL-2024 v9.1 |
|---|---|---|
| Granica systemu | gate + straty sieciowe | well-to-meter (full LCA) |
| Gazy uwzględnione | CO₂ tylko | CO₂ + CH₄ + N₂O (CO₂e) |
| GWP / charakteryzacja | starsza metodyka (MRR 2018/2066) | IPCC AR6 (CH₄ fossil = 29,8) |
| Charakteryzacja wpływu | brak EF | EF 3.1 (JRC 2022) |
| Infrastruktura OZE | nie | tak (ecoinvent 3.12) |
| WTT_CH₄ kopalń | nie | tak (WUG + IPCC AR6) |
| Wartość 2024 | 0,553 kg CO₂/kWh | 0,599 kg CO₂e/kWh |
Tab. 4.1. Porównanie atrybutów metodycznych KOBiZE Tab. 2:2025 (wskaźnik dla odbiorcy końcowego za rok 2024) i poLCA-EN-PL-2024 v9.1. Źródła: KOBiZE 2025, Multicert 2026.
Wskaźnik poLCA-EN-PL-2024 jest sumą czterech komponentów. Główny komponent — EF_oper (operacyjne emisje gate-to-meter z alokacją CHP, korektami N₂O i CH₄ ze spalania oraz stratami sieciowymi) — pochodzi w całości z danych KOBiZE Tab. 6 i metodyki MRR. Stanowi on 88 % wskaźnika końcowego.
| Komponent | Wartość [kg CO₂e/kWh] | Udział | Źródło danych |
|---|---|---|---|
| EF_oper — operacyjne (gate-to-meter) | 0,528 | 88 % | KOBiZE Tab. 6 + alokacja CHP (MRR 2018/2066) + straty sieciowe + korekty N₂O i CH₄ ze spalania |
| WTT_CH₄ — metan kopalń węgla | 0,057 | 10 % | WUG 2024 (metanowość kopalń) + IPCC AR6 GWP100 fossil = 29,8 |
| WTT_fuels — upstream paliw | 0,008 | 1 % | JEC WTT v5 (JRC 2020, JRC119036) |
| WTT_OZE — infrastruktura | 0,006 | 1 % | ecoinvent 3.12 cut-off (PV, wind) |
| Σ poLCA-EN-PL-2024 | 0,599 | 100 % | full LCA, EF 3.1, IPCC AR6 |
Tab. 4.2. Dekompozycja wskaźnika poLCA-EN-PL-2024 v9.1. Wartości wyrażone w kg CO₂e/kWh dostarczonej energii elektrycznej (jednostka funkcjonalna: 1 kWh netto na zaciskach odbiorcy w sieci niskiego napięcia, Polska, rok 2024).
Z dekompozycji w Tab. 4.2 wynika, że dane KOBiZE stanowią 88 % wartości wskaźnika poLCA-EN-PL-2024. Wyłączenie KOBiZE z LCA nie oznacza krytyki instytucji ani odrzucenia jej danych — oznacza, że dane KOBiZE w surowej, publikowanej postaci nie spełniają wszystkich wymagań LCA wg EN 15804+A2:2019, a po uzupełnieniu o WTT (12 %), charakteryzację EF 3.1 i GWP wg AR6 stają się zgodne z wymogami programu EPD Polska. Tym samym KOBiZE pozostaje fundamentem metodycznym wskaźnika poLCA, a nie alternatywą dla niego.
Wskaźnik poLCA-EN-PL-2024 jest spójny z niezależnymi publikacjami naukowymi i referencyjnymi:
Zgodnie z c-PCR-BET-EPD-PL:2026 v1.3 §6.3.4, użycie KOBiZE jako primary indicator w deklaracji EPD wyrobu betonowego w programie EPD Polska stanowi niezgodność krytyczną w schemacie weryfikacyjnym AVS 3+ — analogicznie do braku alokacji wg EN 15804+A2:2019 §6.3.6 lub braku charakteryzacji EF 3.1. Niezgodność krytyczna skutkuje wstrzymaniem publikacji EPD do czasu korekty. Producent zachowuje możliwość raportowania KOBiZE jako informacji uzupełniającej, opcjonalnej, w sekcji „Additional environmental information" (EN 15804+A2:2019 §7.4), jednak wartość w module A1-A3 musi być obliczona z użyciem poLCA-EN-PL-2024 (Poziom 1) lub Poziomu 2 (AIB Residual Mix) lub Poziomu 3 (PV on-site).
Na podstawie analizy w sekcjach 3-5 program EPD Polska formułuje następujące wnioski i decyzje metodyczne:
Pełny rejestr norm i odniesień metodycznych dla obszaru energii elektrycznej zawiera sekcja 02 — Mapa normatywna strony Podstawy normatywne (komponenty 12, 12a, 12b). Zasady operacyjne — sekcja 04 — Procedury PR-01..07. Dokument c-PCR-BET-EPD-PL:2026 v1.3 publikowany jest pod adresem polca.org.pl/c-pcr/c-PCR-BET-v1.3.pdf.
Multicert Sp. z o.o. (2026). MET-002:2026 — Stosowanie wskaźników emisyjności energii elektrycznej w EPD wyrobów budowlanych w Polsce: wyłączenie wskaźników KOBiZE z analiz LCA. Program EPD Polska. polca.org.pl/metodyki/MET-002-energia. DOI: 10.xxxx/polca.met.2026.002 [DOI w trakcie rejestracji DataCite].
MULTICERT SP. Z O.O. MET-002:2026 — Stosowanie wskaźników emisyjności energii elektrycznej w EPD wyrobów budowlanych w Polsce: wyłączenie wskaźników KOBiZE z analiz LCA. Warszawa: Program EPD Polska, 2026. Dostęp: https://polca.org.pl/metodyki/MET-002-energia.html. DOI: 10.xxxx/polca.met.2026.002.
@techreport{Multicert2026MET002,
author = {{Multicert Sp. z o.o.}},
title = {MET-002:2026 --- Stosowanie wska\'znik\'ow emisyjno\'sci energii
elektrycznej w EPD wyrob\'ow budowlanych w Polsce: wy\l\k{a}czenie
wska\'znik\'ow KOBiZE z analiz LCA},
institution = {Program EPD Polska},
type = {Methodology paper},
number = {MET-002:2026},
year = {2026},
month = {May},
address = {Warszawa, Poland},
url = {https://polca.org.pl/metodyki/MET-002-energia.html},
doi = {10.xxxx/polca.met.2026.002},
language = {polish},
note = {DOI w trakcie rejestracji DataCite}
}
Pełen rejestr źródeł cytowanych w niniejszym dokumencie. Pozycje uporządkowane tematycznie: normy ISO/EN (1-6), akty UE i zalecenia (7-11), dokumenty JRC i IPCC (12-14), źródła krajowe (15-17), datasety i programy (18, 22), publikacje Multicert i poLCA (19-20), publikacje recenzowane (21), dokumenty PCA (23).
Dokument MET-002:2026 jest publikowany na licencji CC BY 4.0.
Zgłoszenia errat: info@epd.org.pl.
Status DOI: w trakcie rejestracji DataCite — placeholder
10.xxxx/polca.met.2026.002
zostanie zastąpiony numerem właściwym po publikacji.